[ZHIHU] Tại sao nhiều tác phẩm nổi tiếng vẫn được coi là kinh điển dù hầu hết mọi người không thể đọc hết chúng?

Dịch: Xi Xi| Bài dịch thuộc quyền sở hữu của dịch giả và chỉ được đăng tải tại Weibo Việt Nam, vui lòng không tự ý repost.

Theo quan điểm cá nhân của tôi, cho dù một tác phẩm có giá trị nghệ thuật đến đâu, nếu đa số mọi người đều không thể đọc nổi thì không thể gọi là tác phẩm kinh điển được.

Trả lời: 杪秋​

Bạn cảm thấy một cuốn sách nhạt nhẽo, lỗi thời, chính là vì năm xưa nó quá xuất sắc, xuất sắc đến mức tất cả mọi người sau này đều bắt chước nó, bắt chước đến mức biến nó thành "bình thường". Điều này cũng giống như việc bây giờ bạn đi nghe nhạc của The Beatles vậy. Nếu bạn là một người trẻ khoảng 20 tuổi, lần đầu tiên nghe nhạc của họ, bạn có thể sẽ cảm thấy: Chẳng phải đây chỉ là nhạc pop bình thường thôi sao? Giai điệu thì hay thật, nhưng cũng đâu khác gì mấy bài tôi vẫn nghe hằng ngày. Bạn sẽ thấy khó hiểu: Chỉ vậy thôi sao? Tại sao lại được tâng bốc đến thế? Đó là bởi vì gần như toàn bộ nhạc pop mà bạn đang nghe ngày nay, từ cách phối khí, hòa âm cho đến cách biểu đạt, đều ít nhiều chịu ảnh hưởng từ họ. Bạn vốn đã sống trong một thế giới bị họ thay đổi từ lâu rồi, nên tất nhiên bạn không cảm nhận được sức mạnh mang tính đảo lộn mà họ từng tạo ra ban đầu.

Nhiều tác phẩm văn học kinh điển cũng như vậy. Ví dụ như cuốn "Bà Bovary" của Flaubert. Bây giờ bạn đọc, sẽ chỉ thấy đây là câu chuyện về một người phụ nữ chê chồng quá hiền lành, quá tẻ nhạt, ngoại tình 2 lần, nợ nần chồng chất rồi cuối cùng t–ự s–át. Bạn sẽ cảm thấy cốt truyện này quá quen thuộc, phim truyền hình ngày nào cũng có. Nhưng vào thời điểm đó, cuốn sách này từng bị đưa ra tòa với cáo buộc làm bại hoại đạo đức, trái với thuần phong mỹ tục. Tại sao? Bởi vì trước Flaubert, không có ai dùng ngòi bút bình thản, chính xác như một con d–ao phẫu thuật để khắc họa ham muốn, sự hư vinh và nỗi tuyệt vọng của một người phụ nữ bình thường. Ông đã viết về một người phụ nữ ngoại tình mà khiến người đọc không nỡ căm ghét cô, chỉ còn cảm thấy nỗi bi thương và bất lực sâu sắc. Cách viết này vào thời đó mang tính cách mạng. Các nhà văn đời sau nhìn vào liền thấy: Hóa ra tiểu thuyết còn có thể viết như thế này. Thế là ai cũng học theo. Người học càng nhiều thì cách viết hiện thực này trở thành tiêu chuẩn. Đến khi bạn quay lại đọc tác phẩm gốc, bạn sẽ không còn cảm thấy sự mới lạ và chấn động như người đầu tiên từng trải qua nữa.

Điều này cũng giống như việc bạn đã ăn khắp mọi món ngon trên thế giới, rồi quay lại ăn bát mì đầu tiên trong đời, bạn chắc chắn sẽ thấy nó nhạt nhẽo. Nhưng đừng quên, nếu không có bát mì đầu tiên ấy thì rất có thể đã không có vô số món mì muôn hình muôn vẻ về sau.

Nhiều người có lẽ không nhận ra: Rất nhiều tác phẩm kinh điển vào thời kỳ đầu căn bản không phải viết cho bạn đọc. Chẳng hạn, bây giờ bạn đọc "Hồng Lâu Mộng", bạn sẽ cảm thấy cuộc sống trong đó quá xa lạ với mình. Những bài thơ, những lễ nghi, những quy củ... chỉ nhìn thôi đã thấy đau đầu. Nhưng thử nghĩ xem, khi Tào Tuyết Cần viết cuốn sách này, ông nghĩ đến những độc giả nào? Đó là những người bạn cũ từng cùng ông trải qua thời kỳ phồn hoa rồi lại chứng kiến cảnh sa sút; là những người am hiểu thi thư, hiểu rõ những mối quan hệ phức tạp bên trong một đại gia tộc. Những chi tiết nhỏ nhặt mà ông cài cắm vào, chẳng hạn tên một món ăn ẩn chứa điển tích gì, hay một câu thơ ngầm báo trước số phận của ai đó, những người cùng thời chỉ cần đọc qua là có thể mỉm cười thấu hiểu, hoặc chợt thấy lòng chua xót. Chúng ta không ở bối cảnh đó, giống như việc đột nhiên xông vào một bữa tiệc rượu của người lạ, đi nghe một nhóm bạn già kể về những kỷ niệm xưa của họ. Bạn nghe không hiểu, tất nhiên sẽ cảm thấy vô vị, muốn bỏ về.

Lấy thêm một ví dụ khác là "Thần khúc" của Dante. Ngày nay hầu như ai đọc cũng thấy mệt. Trong đó toàn là nhân vật tôn giáo, đấu đá chính trị, riêng phần chú thích cũng đủ in thành một cuốn sách. Nhưng vào thời đó, Dante viết tác phẩm này như một thứ vũ khí. Ông đưa từng kẻ thù chính trị của mình xuống địa ngục, để họ phải chịu đủ loại cực hình tàn khốc. Người dân Florence ngày ấy xem xong, cũng giống như chúng ta bây giờ đọc những bài viết vạch mặt chỉ tên những nhân vật tầm cỡ, cảm giác vô cùng kích thích. Chúng ta không còn cảm nhận được điều đó nữa, vì những người bị ch–ửi từ lâu đã hóa thành tro bụi, còn những cuộc đấu đá chính trị năm ấy chẳng còn liên quan gì đến chúng ta nữa. Thứ bạn nhìn thấy chỉ là một đống cái tên xa lạ cùng những miêu tả đầy màu sắc thần thoại. Đương nhiên bạn sẽ cảm thấy xa cách. Việc bạn đọc tác phẩm kinh điển thấy mệt nhiều khi là vì bạn đang cố gắng bước vào một vòng tròn không thuộc về mình, đang nghe một trận cãi vã mà bạn hoàn toàn không biết đầu đuôi câu chuyện.
Ngoài ra còn một nguyên nhân rất thực tế là rất con người ngày nay đã bị các sản phẩm giải trí hiện đại thuần hóa: Chúng ta đã quen với việc tận hưởng những cảm xúc sẵn có, được đóng gói sẵn. Bạn thử nhớ lại xem, khi bạn xem một bộ phim được đầu tư công phu, hoặc chơi một trò chơi có tính nhập vai cao, cảm xúc của bạn được dẫn dắt như thế nào? Nhạc phim sôi động vừa vang lên, bạn liền biết ngay lúc này phải phấn khích. Nhạc bi thương vừa trỗi dậy, bạn liền biết phải chuẩn bị khóc. Một sự hù dọa bất ngờ phối hợp với hiệu ứng âm thanh rùng rợn, tim bạn lập tức đập nhanh. Những người sáng tạo ấy đều là bậc thầy điều khiển cảm xúc đỉnh cao, họ dùng hình ảnh, âm thanh, nhịp điệu để chuẩn bị sẵn mọi thứ, từng chút từng chút đút vào miệng bạn. Bạn gần như chẳng cần tốn sức vẫn có thể trải nghiệm một cảm xúc mãnh liệt.

Thế nhưng, sách, đặc biệt là những tác phẩm kinh điển nghiêm túc, nó cho bạn cái gì? Nó chỉ cho bạn một đống chữ, toàn là chữ. Nó không có nhạc nền để tạo bầu không khí, không có biểu cảm và ánh mắt của diễn viên để nói với bạn rằng chỗ này rất bi thương, không có nhịp điệu được cắt dựng sẵn để thúc đẩy bạn đi tiếp. Tất cả mọi thứ đều cần tự bạn tưởng tượng và xây dựng. Nói đơn giản, xem phim giống như được ăn một món ăn đầy đủ hương vị. Còn đọc sách là đưa cho bạn một phần nguyên liệu tươi sống và một công thức nấu ăn: Bạn phải tự mình sơ chế, tự nấu nướng, tự nêm nếm. Quá trình này đương nhiên mệt hơn nhiều. Hơn nữa, nếu bản thân bạn không có "tay nghề nấu ăn" nhất định, tức là trí tưởng tượng và kinh nghiệm sống, món bạn làm ra rất có thể sẽ vô vị. Bạn ăn một miếng thấy không ngon, không phải vì nguyên liệu không tốt, chỉ là bạn chưa nắm được phương pháp xử lý loại nguyên liệu cao cấp này. Bạn đã quen với việc người khác nhai sẵn cảm xúc rồi đút cho mình, bây giờ đột nhiên bắt bạn tự nhai, bạn đương nhiên sẽ thấy mỏi hàm.

Nói xong về người đọc, giờ hãy nói về tác giả. Rất nhiều tác giả của các tác phẩm kinh điển, khi viết sách đều mang tâm thế không viết ra thì không chịu nổi, thậm chí viết trong nỗi đau tột cùng. Ví dụ như Tư Mã Thiên khi viết "Sử Ký". Ông bị Hán Vũ Đế ban cung hình, đây là sự sỉ nhục lớn nhất đối với một người đàn ông. Tại sao ông vẫn muốn sống tiếp? Ông từng nói: “Con người ta ai cũng phải chết, có cái chết nặng tựa núi Thái Sơn, có cái chết nhẹ tựa lông hồng”. Lý do duy nhất để ông tiếp tục sống chính là hoàn thành bộ sách này. Ông đem tất cả nhục nhã, phẫn nộ, không cam lòng, toàn bộ chuyển hóa thành câu chữ dưới ngòi bút, gửi gắm vào số phận của những nhân vật lịch sử. Nếu bạn đọc "Sử Ký" mà chỉ xem nó như những câu chuyện lịch sử, vậy thì bạn đã bỏ lỡ điều quý giá nhất. Bạn phải cảm nhận cái khí chất đằng sau câu chữ, sự quật cường ấy, ý chí nghiến răng đối đầu với số phận ấy.

Kafka cũng vậy. Ngoài đời ông chỉ là một viên chức nhỏ, cả đời sống dưới cái bóng của người cha, vô cùng áp lực và sợ hãi. Trong "Hóa Thân", ngay phần mở đầu đã là cảnh con người biến thành bọ cánh cứng. Trong "Vụ Án", nhân vật chính vô duyên vô cớ bị bắt. Những gì ông viết đều là thứ cảm giác hoang đường và tuyệt vọng khi bị một thế lực vô hình kiểm soát, không cách nào vùng vẫy thoát ra. Ông viết những thứ này không phải để kể cho bạn nghe một câu chuyện, ông đang viết ra linh hồn của chính mình. Nếu bạn đọc sách của ông chỉ với tâm lý "xem thử cốt truyện thế nào", bạn sẽ thấy: Đây rốt cuộc là thứ gì vậy? Bạn phải thử cảm nhận bầu không khí đó, cái cảm giác u uất đến mức khiến người ta phát điên, nhưng lại cảm thấy nghịch cảnh cuộc đời vô cùng chân thực. Những tác giả ấy không phải đang diễn tả nỗi đau, họ chính là nỗi đau ấy. Họ cũng không phải đang phô bày tư tưởng, họ đem tư tưởng biến thành chiếc phao cứu sinh duy nhất. Nếu bạn dùng tâm thế tiêu dùng để tiếp cận những con chữ được viết bằng chính sinh mệnh ấy, đương nhiên bạn sẽ thấy chúng nặng nề, khó tiêu hóa. Bởi vì chúng vốn dĩ không phải là hàng tiêu dùng, chúng là một phần sinh mạng của tác giả.

Tôi cho rằng nguyên nhân cốt lõi nhất là: Duyên phận giữa bạn và cuốn sách, đây mới là điều tôi thực sự muốn nói. Có những cuốn sách thực sự cần phải chờ đợi. Không phải là bạn đi tìm sách, đôi khi là sách đang đợi bạn. Ví dụ, khi bạn 20 tuổi, thanh xuân phơi phới, tình yêu ngọt ngào, bạn xem "Gatsby Vĩ Đại", bạn có thể cảm thấy đây chỉ là một câu chuyện về một kẻ lụy tình, vì một người phụ nữ, có đến mức đó không? Đợi đến khi bạn 30 mấy tuổi, trải qua một số va vấp trong xã hội, có lẽ bạn sẽ bắt đầu hiểu thứ chấp niệm muốn vượt qua giai cấp, muốn tìm lại một thời tươi đẹp đã mất ấy. Đợi đến khi bạn 40-50 tuổi, chứng kiến có những người vì theo đuổi một mục tiêu hư ảo mà đánh đổi tất cả, cuối cùng chẳng còn gì. Lúc ấy bạn quay lại đọc cảnh Gatsby đứng trong đêm đưa tay về phía ánh đèn xanh bên kia bờ, tim bạn có lẽ sẽ thắt lại, bạn sẽ nghĩ: Người này, hình như mình từng gặp ở đâu rồi. Không phải cuốn sách thay đổi. Mà là chính cuộc đời đã giúp bạn từng chút mở khóa những điều được ẩn giấu trong từng câu chữ ấy.

Chúng ta thường lầm tưởng rằng sách là để người ta hiểu ra đạo lý. Thực ra không phải vậy. Đạo lý trong những cuốn sách hay đã được kể hết thông qua câu chuyện rồi. Nhưng bạn chỉ là "biết" chứ bạn chưa thực sự "hiểu". Khoảng cách từ "biết" đến "hiểu", thứ nằm ở giữa đó chính là trải nghiệm. Nếu chưa từng trải qua một mất mát khắc cốt ghi tâm, làm sao bạn thật sự hiểu được câu: "Đến khi mất rồi mới biết ngày ấy bình thường mới là điều quý giá." Nếu chưa từng cảm nhận nỗi cô độc giữa đám đông, làm sao bạn hiểu được sự dửng dưng ở phần mở đầu "Người Xa Lạ"?
Sách là một con d–ao, chữ nghĩa là lưỡi d–ao. Nhưng bạn có cảm nhận được độ sắc của nó hay không còn phụ thuộc vào việc trên tay bạn đã từng có vết thương hay chưa. Nếu chưa có vết thương ấy, nó chỉ là một miếng sắt bình thường. Nếu có rồi, chỉ cần khẽ chạm một cái, bạn sẽ đau đến tận xương tủy. Bạn cảm thấy tác phẩm kinh điển khó đọc, rất có thể vì bạn sống quá hạnh phúc, hoặc quá thuận lợi, chưa có cơ hội để lại những vết thương đủ để đồng cảm với những linh hồn vĩ đại ấy.
Nhưng điều đó hoàn toàn không phải chuyện đáng xấu hổ. Vì vậy, khi bạn đọc không nổi và quyết định gấp sách lại, cũng đừng trách bản thân. Bạn có quyền lựa chọn bất cứ thứ gì khiến bạn cảm thấy vui vẻ để gi–ết thời gian.

Những cuốn sách bạn tạm thời đọc không hiểu, đọc không vào, cứ để chúng yên lặng nằm trên giá sách, cho dù bám đầy bụi cũng chẳng sao cả. Chúng không hề biến mất, chúng sẽ đợi bạn trong dòng thời gian. Cả đời này của chúng ta sẽ gặp rất nhiều người, cũng sẽ gặp rất nhiều cuốn sách. Phần lớn các cuốn sách, cũng giống như phần lớn con người, lướt qua nhau, cho bạn một vài niềm vui ngắn ngủi, rồi bị lãng quên. Nhưng sẽ có một số rất ít, giống như những người cuối cùng trở thành tri kỷ của bạn.Bạn sẽ không gặp họ trong một bữa tiệc ồn ào, có thể là ở trong một thời khắc vô cùng yên tĩnh, thậm chí là lúc bản thân bạn đang rất sa sút, rất cô đơn. Rồi bỗng nhiên, bạn gặp được họ. Sau đó bạn phát hiện ra: Có một người, vào một đêm muộn của mấy trăm năm trước, cũng từng suy nghĩ về cùng một vấn đề giống bạn, cảm nhận cùng một nỗi đau đớn giống bạn, rồi dùng một thứ ngôn từ chính xác và sâu sắc đến mức bạn mãi mãi không thể đạt tới để viết tất cả ra. Khoảng khắc đó, bạn không chỉ đơn thuần là đang đọc một cuốn sách, bạn đang nhận ra một linh hồn từ khoảng cách hàng trăm năm. Nỗi xúc động đó là thứ mà không một phương thức giải trí nào khác có thể mang lại cho bạn. Đó là một sự trùng phùng không hẹn mà gặp. Người trong quá khứ dùng câu chữ của họ thắp sáng một ngọn đèn trong lòng bạn. Bạn sẽ nhận ra rằng, hóa ra nỗi cô đơn của mình lúc này không hề cô đơn. Trên đời này đã từng có một người hoàn toàn thấu hiểu tôi.

Đó chính là lý do vì sao những tác phẩm kinh điển còn tồn tại sau sự sàng lọc của thời gian vẫn luôn đứng vững trong lịch sử văn học nhân loại. Không phải vì chúng đủ hoàn hảo, chỉ đơn giản là vì chúng đủ chân thực, đủ phức tạp. Phức tạp đến mức có thể chứa đựng những con người của nhiều thời đại khác nhau, để ai cũng tìm thấy một phần của chính mình trong đó.

Bây giờ bạn đọc không hiểu, có thể chỉ vì bạn và nó vẫn chưa đến lúc gặp nhau. Khả năng thấu hiểu của một người là do trải nghiệm cuộc đời của người đó gây dựng lên. Nếu chưa từng trải qua sinh ly tử biệt, bạn rất khó hiểu được nỗi đau xé lòng trong một số cuốn sách. Nếu chưa từng trải qua lý tưởng sụp đổ, bạn sẽ rất khó thấu hiểu sự hư vô và phi lý trong một số cuốn sách. Nếu bạn chưa từng bị cuộc đời đè xuống đất chà đạp đi chà đạp lại, bạn rất khó hiểu vì sao trong những cuốn sách ấy lại có nhiều im lặng và nhẫn nhịn đến vậy. Những cuốn sách này, chúng vẫn luôn ở đó. Chúng đợi bạn trưởng thành, đợi bạn trải nghiệm, chờ một ngày nào đó, sau khi bị cuộc đời làm cho đầu rơi m–áu chảy, bạn bỗng nhớ đến bìa của một cuốn sách nào đó rồi mở nó ra. Đến ngày ấy, bạn sẽ phát hiện rằng những câu chữ từng không hiểu bỗng trở nên sáng rõ. Những đoạn văn từng thấy nhàm chán bỗng khiến bạn rơi nước mắt. Bạn sẽ nhận ra rằng, từ mấy trăm năm trước, đã có người viết hết từng chữ một về sự hoang mang, nỗi đau và cơn phẫn nộ của bạn. Cảm giác ấy giống như bạn đã đi trong bóng tối suốt một quãng đường rất dài, rồi bất chợt nhìn thấy phía trước có một người cầm theo ngọn đèn và nói: "Tôi biết rồi sẽ có ngày bạn đến. Tôi đã đợi bạn rất lâu." Đến lúc ấy, bạn mới thật sự hiểu vì sao có những cuốn sách được gọi là tác phẩm kinh điển. Không phải chỉ vì nó được viết vào sách giáo khoa, hoặc vì nó được vô số người tiến cử. Mà bởi vào một khoảnh khắc nào đó, nó đã thực sự nâng đỡ được bạn.

Vì thế, những cuốn sách mà hiện giờ bạn vẫn chưa đọc nổi, cứ để chúng nằm yên trên tủ sách.Bạn không cần cảm thấy áy náy với nó. Nó cũng sẽ không trách bạn. Các bạn chỉ là chưa đến lúc nhận ra nhau thôi. Đường đời còn rất dài, rồi sẽ có ngày gặp lại.

Nguồn: https://www.zhihu.com/question/56685770/answer/2034400633655120961?fbclid=IwY2xjawU-4I9leHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMVBYOFg5Nm13YUhPR21MSXJzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEesVoeROOUrsyR_j0y8MyWE6f3bMuQeneSZS5I6CjlS3zKWqReMw1tzF-t9zc_aem_ogy3FY1R2kFOYp5f3z8koQ